قدیمی ترین تماشاخانه های تهران| سهام صد تومانی که به تأسیس یک تماشاخانه رسید

هسته اصلی تماشاخانه هنر سابق مایه ای با عشق و شور، بی تجربگی و آگاهی از دشواری های کار هنری، فنی و اداری داشت که در سال 1321 با تعیین سهام صد تومانی به تأسیس شرکت سهامی هنر رسید که ابتدا تالاری تابستانی به نام گوهر و سپس تالاری سربسته به نام تماشاخانه هنر ایجاد کرد.

کد خبر: ۱۱۴۶۷۷

تاریخ: ۰۲ خرداد ۱۳۹۹ - ۱۲:۱۵

به گزارش خبرنگار تئاتر خبرگزاری فارس، تماشاخانه هنر (تأسیس 1325-1321 ) از جهت گیری های سیاسی برکنار بود و به اصطلاح خود، میهن پرستی و طرفداری از هنر برای هنر را انگیزه فعالیت خود می دانست. مشخص ترین و در عین حال موفق ترین باورمندان چنین طرز تفکری، عده ای از فارغ التحصیلان جوان سه دوره نخست هنرستان هنرپیشگی بوده اند مانند:

ذبیح الله صافی (رهگذر)، مهدی امینی، عباس زاهدی، عصمت صفوی، جلال ریاحی، عزت الله وثوق، پور زنجانی، محسن دولو، مصطفی اسکویی و بازماندگی از فعالان دوره گذشته و جز آن مانند: فتح الله جالینوسی، ملک، تقی ظهوری، ناصر مصفا، عبدالعلی همایون، قاسم مالک و یزدان یار.

هسته اصلی این عده، بی تجربه و بدون آگاهی از دشواری های کار هنری، فنی و اداری، در سال 1321 با تعیین سهام صد تومانی به تأسیس شرکت سهامی هنر همت گماشتند و ابتدا تالاری تابستانی به نام گوهر و سپس تالاری سربسته به نام تماشاخانه هنر ایجاد کردند.

تفاوت مشخص این تماشاخانه با دیگران، مشارکت جمعی بازیگران پرشور در کارهای سازمانی، اقدام به آزمایش توانایی های خود در کار صحنه و انتخاب آثار بزرگی چون بی نوایان هوگو، برادران کارامازوف داستایوسکی، برای شرف الکساندر شیروان زاده، رستاخیز و ایده آل میرزاده عشقی، بتکده هندی، عباسه خواهر هارون الرشید، یوسف و زلیخا، صاعقه، کوه شیطان، داریوش، شب های نیل، خانواده فنا شده، پزشک اجباری و اسکاپن بود.

افزون بر آن اپرت هایی به زبان ترکی، توسط ایرانیان آذری که مجبور هب ترک دیار شده بودند، اجراء می شد. از آن جمله اپرت های مشهدی عباد، اصلی و کرم، شاه صنم، سویل، شیخ صنعان به کارگردانی علی کنعانی را می توان نام برد.

*مهدی امینی

مهدی امینی، فارغ التحصیل دوره دوم هنرستان هنرپیشگی، بازیگر، کارگردان، مترجم و مدیر فنی تماشاخانه هنر سال ها بعد پس از تأسیس تئاتر آناهیتا در مجله آناهیتا از تماشاخانه هنر چنین یاد کرد:

«تقریبا بیست سال پیش چند نفر از جوانانی که دوره هنرستان هنرپیشگی را در تهران گذرانده بودند و تنها تئاتر موجود آن زمان زمینه مساعدی برای نشان دادن ذوق و ابتکار و فعالیت مستقل آنان به دست نمی داد به فکر ایجاد تئاتر دیگری افتادند و پس از مدتی مشاوره و جمع کردن عده ای از جوانان آماتور طرح تشکیل یک شرکت سهامی که هر کس متناسب با امکانات مالی خود سهمی را قبول می کرد ریختند و به این ترتیب شرکت سهامی هنرپیشگان با سرمایه ای در حدود پنجاه هزار ریال تأسیس شد.

مهدی امینی

لازم بود تحولی در کار تئاتر صورت بگیرد و این تحول باید در دو جهت کمی و کیفی صورت گرفت. با تأسیس تئاتر جدید در تهران از لحاظ کیفیت قدمی برداشته شد ولی متأسفانه از لحاظ کیفیت هیچگونه پیشروی قابل توجه صورت نگرفت.

از آن موقع رسم بر این بود که برنامه تئاتر هر هفته یک بار عوض شود، البته ممکن نبود در مدت یک هفته هنرپیشگان گفتارهای مربوط به خود را به خوبی حفظ کنند و به همین جهت حفظ نکردن رُل و استمداد از سولفور کار قانونی و غیر قابل ایرادی تلقی می شد ولی تهیه دکور و لباس و سایر احتیاجات یک برنامه را نمی شد سرسری گرفت. تقریبا همه هنرپیشگان تئاتر هنر با وجود آنکه اشتغالات دیگری هم داشتند قسمت عمده ساعات شبانه روز خود را در تئاتر می گذراندند. برای آنها خوردن غذا و استراحت از مسائل کم اهمیت بودند.

مهدی امینی

پیسس های دیگری از قبیل ابومسلم خراسانی، عباسه خواهر هارون الرشید، پیس های معروف مولیر مانند خسیس، پزشک اجباری و حقه بازیهای اسکاپن و بورژوا ژانتیوم به روی صحنه آمد و بالاخره کمدی های سبک از آثار ماریو و لابیش از برنامه های تئاتر هنر بودند یکبار هم اثر مشهور شکسپیر اتللو به وسیله مرحوم قسطانیان نمایش داده شد اما به هر حال در تئاتر هنر مکتبی به وجود نیامد و تحولی آنچنان که شرایط زمان امکان ایجاب می کرد با تئاتر هنر سر نگرفت. این کار بعدها به وسیله هنرپیشگانی که استحقاق  لیاقت آن را داشتند عملی شد.

*عباس زاهدی

عباس زاهدی فارغ التحصیل دوره دوم هنرپیشگی ، نقش پیشه و کارگردان تماشاخانه هنر در نامه  اختصاصی برای درج در این کتاب از جمله نوشته است:

در اوایل خرداد سال 1321 که دومین تئاتر دایمی در تهران به اسم تماشاخانه هنر در خیابان شاه آباد آن زمان شکل گرفت و مسلم است که سالن تابستانی بود و آماده کردن آن برای نمایش زیاد مشکل نبود. اولین برنامه این تئاتر که به وسیله مرحوم سیدعلی نصر گشایش یافت از دو تک پرده به اسم های کمپانی هوش و زندگی خودکار که به قلم مهدی امینی بود به روی صحنه آمد و تا حدی مورد استفاده و استقبال مردم قرار گرفت.

سهامداران این تئاتر با جدیتی غیر قابل تصور و بدون چشم داشت مزدی ، مشغول شدند و اولین برنامه را مدت یک هفته ادامه دادند، در آن زمان پول قابل ملاحظه ای جمع آوری شد که به توسعه تئاتر و لوازم مورد نیاز آن کمک کرد و به علت استقبالی که از جانب مردم شد ، مرحوم ارباب افلاطون شاهرخ با مراجعه به تئاتر و عرضه نمایش نامه بتکده هندی وسیله ای شد که 10 شب متوالی این نمایشنامه روی صحنه بماند و عایدی قابل ملاحظه و چشم گیری، نصیب سهامداران جوان تئاتر بنماید.

عباس زاهدی

کم کم با برنامه های مختلف دیگری از قبیل آرشین مالالان، مشهدی عباد و یوسف و زلیخا که برای مردم آن زمان خیلی قابل توجه بود توانستند بنیه مالی خود را تقویت کرده و چون تابستان کم کم سپری شد باید به فکر تئاتری باشند که سالن حقیقی سرپوشیده باشد. اولین برنامه تئاتر هنر را با نمایشنامه داریوش در اوایل مهر ماه 1322 به روی صحنه آوردند که از استقبال خوبی برخوردار شد.

با ناراحتی های متعددی که در امور مالی تماشاخانه پیش آمد، مع ذالک پاییز و زمستان سال 1323 را هم با موفقیت نسبی و با عرضه نمایش های نظیر ابومسلم خراسانی، برای شرف، خانواده فنا شده و امیر ارسلان رومی پشت سر گذاشت و وارد سال 1324 گردید. بدیهی است سوء اداره تئاتر، عدم پشتیبانی دولت وقت به طور کلی از تئاترها و صنعت، فرهنگی عمومی خود هنرپیشه ها  خود گردانندگان تئاتر دست به دست هم دادند و از قوام این تئاتر نوپا به عناوین مختلف جلوگیری کردند، به طوریکه بعد از گذراندن تابستان 1324... و اوائل سال 1325 از موسیسن قبلی و هنرپیشه های اولیه که اغلب هم علاقه مندانی دارای استعداد قابل توجهی بودند، کسی باقی نماند و شد آنچه باید بشود.

تماشاخانه تهران که مرکز فساد و سیاست بود از برچیده شدن تئاتر هنر نفسی به راحتی کشید و کتاب تئاتر هنر که با عشق و علاقه بسیار شدیدی شروع شده بود، در کمال بی انصافی بسته شد و سالن تئاتر هنر که روزی وابسته فرهنگی سفارت روسیه آقای کمیساراف برای تشویق و تبریک هنرپیشگان نمایش برای شرف به وسیله یکی از کارمندان سفارت کارت زیبائی با یک دسته گل فرستاده بود، دو مرتبه به انبار اجناس تجار خیابان لاله زار تبدیل شد که امروز گویا توگویی سیاوش هرگز نبوده است».

باری معمولا تماشاخانه ها از آن جمله تماشاخانه هنر هم مانند تماشاخانه تهران هنگام تعویض دکورها و ایجاد فواصل بین پرده ها، جو تالار را با نواختن آهنگ به ویسله ارکستری که در جلوی صحنه، کف تالار قرار می گرفت پر می کردند. اقبال از این کار سبب شد، که تصنیف هایی که بیشتر جنبه اجتماعی  و انتقادی نیز به عنوان میان پرده بر نمایش ها افزون شود.

اسکویی، مشگین، خطیبی

چیزی نگذشت که خواندن چنین تصنیف های میان پرده ای، از ضروریات نمایش در کلیه تماشاخانه ها شد. ماهرترین تصنیف ساز این دوره پرویز خطیبی یکی از استعدادهای باذوق ادبی هنری زمان بود.

پرویز خطیبی با استعداد و ذوقی سرشار، در عین حال نویسنده نمایشنامه های سرگرم کننده ای چون کوه شیطان، چهل دزد بغداد و شب های دجله و روزنامه نگار نیز بود. با اوج گرفتن جنبش ملی گرایی، وی اقدام به نشر مجله فکاهی هفتگی حاج بابا نیز کرد. این نشریه در نهضت ملی گرایی مردم نقش بزرگی داشت. چاپ کاریکاتور بی لاخ در این مجله، در رابطه با عقیم ماندن کودتایی علیه دکتر مصدق، بی گمان جایی بزرگ در تاریخ روزنامه نگاری خواهد یافت.

پرویز خطیبی همراه کاروان جوانان اعرامی به فستیوال بوداپست شرکت داشت. کودتای 1332 هنگامی وقوع یافت که این کاروان در حال مراجعت از فستیوال 23 به مسکو رسیده بود. خطیبی با برخورداری از روحیه عالی میهن پرستی، بی ترس از پیامدهای کودتا بهمراه کاروان عازم شد، و به محض رسیدن به سرحد دستگیر و روانه زندان شد. فعالیت های هنری پرویز خطیبی در عرصه های روزنامه نگاری و هنرهای نمایشی در رشته های مختلف سرشار از روق و شوق ملی گرایی بود.

*مصطفی اسکویی

اسکویی از هنگام ورود به هنرستان هنرپیشگی تهران در سال 1319 به عنوان بازیگر علاقمند و تمام وقت در محیط تئاتری پایتخت زیسته و نخستین گام ها را با شرکت در نمایش محمدعلی بیک و کلوپ جانیان به عنوان هنرجوی هنرستان برداشته و سپس به دعوت ابواقاسم جنتی همشاگردی ارشد هنرستان نقش کاکلی را در نمایش په پو ایفا کرده و رأسا اقدام به اجرای نمایشی ملی به نام عبرت مردم در تالار سپه طعم زیان های مالی را پشیده و در یک سفر نمایشی به شهرای اراک و همدان به همراه ابوالقاسم جنتی عطایی از لذت معنوی بازی در صحنه برخوردار شده و با خرید سهمی در شکرت هنر شبانه روزی غرق در کارهای نمایشی شد.

اسکویی در سن 20 سالگی کم سن ترین سهامدار شرکت هنر بود، ولی با تمام وجود همه اوقات را در تماشاخانه سر می کرد و مخلصانه در خدمت تمام فعالیت های جنبی آن بود.مسئله ای که برای وی مطرح نبود همانا کیفیت نقش در نمایش ها بود. به عنوان نمونه وی در نمایش چهل دزد بغداد عابری در کوه و دزدی در غار بود. حضور تمام وقت وی در تماشاخانه و انجام آرایش و پوشش خیلی پیش از آغاز نمایش به معیتیکی دو نفر شیفته دیگر همانند خود، سوژه تمسخر و استهزاء برای بازیگران غره و نقش های بزرگی بود که تنها چند دقیقه قبل از آغاز نمایش پس از جابه جا کردن مهمان ها و خودنمایی در تالار به اتاق گریم می رفتند.

مصطفی اسکویی

در آن زمان کمتر امکان داشت نمایشی در رأس ساعت مقرر آغاز شود، شروع نمایش بستگی کامل به هنگامی داشت که هنرپیشگان بزرگ خود را با شتاب آماده سازند. حضور دائم در تئاتر خود به خود، باعث آشنایی وی با همه نقش های هر نمایش، فعالیت کارکنان فنی و در ضمن فرصت یک زندگی دوم در تئاتر می شد. این زندگی هنرپیشگان کوچک و به اصطلاح نعش، همه نقش های نمایش و از جمله نقش دل خواه را پیش خود و برای خود عهده دار شوند، و گاه و بی گاه برای یکدیگر بازی کنند و یا در واقع تقلید بازیگران اصلی را در آورند.

نقش های عزیز مصر در یوسف و زلیخا، دژخیم در صاقه، کوه شیطان، شب های دجله، وامق و عذرا، برای شرف و ... را نیز ایفا کرد. تا شبی که نوشین جهت همراهی همسرش از تماشاخانه هنر به خانه در پشت صحنه حضور یافته و پایان نمایش به زبان ارمنی را که لرتا بازیگر آن بود، انتظار می کشد. حضور نوشین در پشت صحنه و دعوت وی از اسکویی به تئاتر در دست تأسیس فرهنگ نیز ریشه در باور هنرمندان ارمنی، از آن جمله لرتا، به علاقه بنیادین اسکویی نسبت به هنر تئاتر داشت. زیرا در کلیه تمرینات گروه های ارمنی، اسکویی مهماندار، یاری رسان و آموزنده تجربیات آنان بود. اساس قرارداد نوشین و اسکویی که از تاریخ 1323 تا 1328 ادامه داشت، تنها یک جمله، قبولی همکاری بود.

منبع:

سیری در تاریخ تئاتر ایران از مصطفی اسکویی ، نشر آناهیتا اسکویی

ماهنامه آناهیتا، مهدی امینی

انتهای پیام/