تغییرات اقلیمی و چالش های حوزه فناوری

تغییرات اقلیمی و مشکلاتی که جهان از این منظر با آن روبرو است، موضوعی است که نیازمند تلاش و همفکری همه متخصصان در همه حوزه ‏ها است، از جمله فناوری اطلاعات و رایانش (Computation).

کد خبر: ۲۳۶۸۳۱

تاریخ: ۱۳ خرداد ۱۴۰۳ - ۱۲:۰۸

به گزارش تجارت آنلاین، مدیر کمیته فنی فناوری اطلاعات (ساختار متناظر ISO/IEC JTC1 در ایران)، مقاله ای با عنوان خانه در آتش را به رشته تحریر در آورده که نقدی است بر نقش صنعت فناوری اطلاعات در جلوگیری از انتشار گازهای گلخانه ای و توجه به اثر کربنی (Carbon Footprint) این حوزه که در هیاهوی انقلاب دیجیتال و نوآوری‏ های حیرت‏ انگیز آن، فراموش شده است.

علی آذرکار در خصوص این مقاله می گوید:

این مقاله زمانی نوشته شد که سران کشورهای جهان در «کنفرانس تغییرات آب‌ و هوایی سازمان ملل متحد ۲۰۲۱»، موسوم به COP26، در نوامبر ۲۰۲۱ در اسکاتلند گرد هم آمدند تا به بررسی مشکلات ناشی از تغییرات اقلیمی جهان بپردازند. در این نشست، بوریس جانسون، نخست‏وزیر وقت بریتانیا، خوشبین بود و مدعی شد که اگر این یک مسابقه فوتبال بود، جهان ۵ بر ۳ یا ۵ بر ۲، مسابقه را به تغییرات اقلیمی می‏باخت؛ در حالی که چند روز ۵ بر ۱ بود. این در مجموع، حاکی از نگرانی سران کشورهای جهان در خصوص تغییرات اقلیمی بود. در حالی که رهبران چین بر سر اینکه هدف کاهش گرمایش زمین ۵/۱ درجه سانتیگراد باشد یا ۲ درجه سانتیگراد چانه‏زنی می‏کردند، دیگر کشورها در تلاش برای رسیدن به کاهش غیرقابل تصور ۲۸ گیگاتنی انتشار گازهای گلخانه‏ای تا سال ۲۰۳۰ هستند؛ در این شرایط به‏راحتی می‏توان از آنچه وجود دارد غافل ماند. به نظر می‏رسد فراموش کرده‏ایم در چه شرایط فاجعه‏باری قرار داریم و آیا اصولاً قصد داریم سیاره را برای زندگی آیندگان حفظ کنیم؟

انجمن ماشین‏های محاسب (ACM) گزارشی را اوایل سال ۲۰۲۲ میلادی منتشر و به سیاست‏گذاران و بازیگران حوزه رایانش نقش این حوزه را در تولید گازهای گلخانه‏ای گوشزد کرد. در این گزارش تاکید شده که سرمایه‏گذاری‏های این حوزه باید با توجه به هزینه‏های تولید گازهای گلخانه‏ای ناشی از آن، انجام شود. اگر چه توسعه و کاربرد فناوری‏های دیجیتال مهم و در عین حال اجتناب‏ناپذیر است، ولی باید توجه داشت که اگر همین روند فعلی ادامه داشته باشد، امیدی به کاهش آن‏ها در این حوزه وجود ندارد.

در حال حاضر، تخمین‏ها از اثر کربنی حوزه رایانش بسیار متغیر است و موافقین و مخالفین، بر سر اینکه کدام تخمین به واقعیت نزدیک‏تر است، اختلاف دارند. به عنوان نمونه، بیان شده که میزان مصرف انرژی مراکز داده جهان بین ۱% تا ۳% (کل انرژی تولید جهان) است، ولی این‏ها هم تخمینی بیش نیستند. به هر تخمینی در خصوص اثر کربنی حوزه گسترده‏ای مانند شبکه‏های رایانه‏ای و مراکز داده یا تجهیزات پردازشی باید بیشتر به دیده شک نگاه کرد. می‏توانیم ادعا کنیم که سهم جهانی انتشار گازهای گلخانه‏ای حوزه رایانش حدود ۸/۱ تا ۸/۲ درصد است؟ و حتی چیزی فراتر از آن؛ حدود ۹/۳ درصد. در میان این اختلافات، بهتر است حد بالا گرفته شده تا مسئولیت‏مان را در قبال موضوع بیشتر حس کنیم. با این حال، اختلاف بین ۸/۱ و ۹/۳ ماموریت ما را به شکل بنیادی تغییر نمی‏دهد: میزان انتشار گازهای گلخانه‏ای توسط حوزه رایانش باید به فوریت و به شکل قابل ملاحظه‏ای کاهش یابد.

کاهش از طریق کارایی؟

اگر چه طبق یک منطق مرسوم به نظر می‏رسد کاهش گازهای گلخانه‏ای از طریق استفاده از تجهیزاتی که کارایی بیشتری دارند، قابل دستیابی باشد. ولی واقعیت بر عکس آن است. منحنی روند رایانش طی نیم قرن گذشته همواره صعودی بوده، حتی اگر تجهیزات کاراتری (در حوزه ارتباطات، پردازش و ذخیره‏سازی اطلاعات) تولید و استفاده شده باشد. تولید تجهیزات کاراتر به معنی افزایش میزان انتشار کربن است. واقعیت این است که بسیاری از راه‏حل‏های حوزه رایانش از نظر کربن «مازاد» هستند. اگر چه برخی راه‏حل‏ها با هدف کاهش کربن تولید و استفاده می‏شوند، ولی اغلب آن‏ها به منظور ارائه خدمات بهتر تولید و ارائه شده و منافع زیست‏محیطی ندارند. اگر چه افراد مسئولیت‏پذیر، تلاش دارند اثر کربنی خود را به روش‏هایی مانند استفاده از برق خارج از ساعت اوج بار مدیریت کنند، ولی در حوزه رایانش کماکان نیاز به استفاده از پردازنده‏های بیشتر و توسعه زیرساخت‏های رمزارز بوده که به شکل روزافزونی در حال افزایش است. در غیاب یک محدودیت خارجی، بعید است این حوزه برای کاهش اثر کربنی خود کاری انجام دهد. با این حال، کارایی‌های ارائه شده توسط فناوری حوزه رایانش می‌تواند نقشی حیاتی در استمرار عملکرد آن، در آینده‌ای که با محدودیت منابع روبرو است، ایفا می‏کند.

کاهش از طریق انرژی‏های تجدیدپذیر؟

یکی دیگر از موضوعات ناامیدکننده در خصوص این بحران، این است که ما برای دهه‏ها می‏دانستیم که برای حل آن چه باید انجام دهیم: کنار گذاشتن سوخت‏های فسیلی و روی آوردن به انرژی‏های تجدیدپذیر. اگر چه موضوع در ظاهر درست به نظر می‏رسد، ولی باید به دو نکته توجه داشت: اول اینکه جابجایی در تغییر منابع انرژی یک شبه قابل انجام نیست؛ و دوم اینکه، ساخت خود تجهیزات مرتبط با انرژی‏های تجدیدپذیر هم حجم قابل توجهی گازهای گلخانه‏ای تولید خواهند کرد. علاوه بر آن، تاثیرات مخرب زیست‏محیطی ناشی از استخراج مواد خام اولیه برای ساخت این تجهیزات هم باید مد نظر قرار گیرد. بنابراین، یکی از راهکارهای مواجهه با این بحران، استفاده کمتر از انرژی است؛ یعنی ساخت تجهیزات کمتر، پردازش و ذخیره‏سازی کمتر داده‏ها و مدیریت انرژی در حوزه رایانش.

کاهش از طریق جبران کردن؟

برخی شرکت‏های بزرگ فناوری علاقه دارند اعلام کنند که «کربن خنثی» هستند. به عنوان مثال، گوگل ادعا می‏کند که در سال ۲۰۰۷ کل میراث کربنی خود را حذف کرده است. این ادعا که گوگل از ۲۰۰۷ تا کنون هیچ سالی انتشار کربنی نداشته، گمراه کردن افکار عمومی است. برعکس، شرکت حدود ۲۰ میلیون تنی را که از آن زمان تا کنون منتشر کرده‌، با پرداخت هزینه برای جذب گاز طبیعی، «جبران» کرده‌ است. به هر حال، جبران کردن از هیچ بهتر است، ولی نه به اندازه حذف آن‏ها در مرحله اول.

وقتی جف بزوس (مدیرعامل آمازون) در کنفرانس فوق پرداخت ۲ میلیارد دلار را به منظور انجام اقدامات لازم برای جلوگیری از انتشار گازهای گلخانه‏ای تعهد می‏کند، به جای اینکه این کار را یک اقدام خیرخواهانه تلقی کنیم، باید آن را همان طور که هست ببینیم: «بازپرداخت بدهی به بشریت.» اجازه بدهید شفاف صحبت کنیم: اقتصاد دیجیتال با عدم توجه به این موضوع، درآمد زشتی را برای تعداد انگشت‎شماری از افراد تولید کرده است.

هیچ هدف، برنامه یا فرد پاسخگویی وجود ندارد.

بدون وجود یک محدودیت خارجی در خصوص اثر کربنی (که باید خوشایند حوزه رایانش هم باشد)، باید به نقش فناوری دیجیتال در بحران اقلیمی به شکل جدی فکر کنیم. کارهای داوطلبانه‏ای در این حوزه توسط افراد مختلف انجام شده و خواهد شد ولی این سطح از التزام به نظر می‏رسد در مقیاس مشکلی که با آن مواجه هستیم، به قدر کافی جسورانه نباشد. آیا ما به عنوان یک بخش اهداف اقلیمی خود را بر یک مبنای علمی تهیه و تدوین کرده‏ایم؟ برای مدت مدیدی، حوزه رایانش توانسته بدون توجه به پیامدهای مرتبط توسعه یابد؛ در واقع از نوعی آزادی برخوردار بوده که به دیگر بخش‏ها داده نشده است. به عنوان مثال، خدمات اینترنتی بدون توجه به ملاحظات زیست‏محیطی و اجتماعی آن می‏تواند تولید و عرضه شود، در حالی که طراحی و ساخت زیرساخت‏هایی مانند ساختمان، نیازمند داشتن مجوزهای لازم است. بخش رایانش به شکل قابل توجهی در انجام مسئولیت‏های خود عقب مانده است.

پایان استثناگرایی (Exceptionalism) دیجیتال

اگر درصدهای واقعی را کنار گذاشته و نگاهی به روندها داشته باشیم، مشاهده می‏شود که اثر کربنی حوزه رایانش به شکلی که در سایر بخش‏ها غیرقابل تصور است، در حال افزایش است. واقعیت این است که تغییرات اقلیمی به عنوان یک مورد کاربرد مثبت برای راه‏حل‏های دیجیتال بیشتر و اثر کربنی حتی بیشتر هم شده باشد. از این موضوع به عنوان «استثناگرایی دیجیتال» یاد می‏شود؛ ایده‏‏ای که طبق آن تمام زیاده‌روی‌های حوزه رایانش صرفاً به دلیل ظرفیت منحصربه‌فرد آن برای افزایش بهره‌وری و ایجاد سود موجه و قابل توجیه است. مثال‏های فانتزی از تاثیرات مثبت فناوری دیجیتال وجود دارد که هنگام توجیه جایگاه برتر این فناوری در جامعه، به آن استناد می‏شود. تولید سود به خودی خود ضامن فواید اجتماعی نیست؛ به ویژه هنگامی که رشد اقتصادی به بهای از دست رفتن سیاره زمین باشد.

به نظر می‏رسد یادآوری این نکته لازم است که فناوری دیجیتال و بخش رایانش از اینکه باید انتشار گازها را به شکل قابل توجهی کاهش دهد، معاف نیست. به جای اینکه تصور شود رایانش می‏تواند مسیری را به سوی آینده بهتر خلق کند، شجاعانه‏ترین و قهرمانانه‏ترین اقدامی که این بخش می‏تواند اتخاذ کند، این است که با اولویت دادن سیاره زمین بر منافع خود، از خود خویشتن‏داری و راهبری نشان دهد.

منبع:

Bran Knowles et. al., “Our House Is On Fire”, Communications of the ACM, Vol. 65. No. 6, June 2022