آینده تأمین نهاده‌های دامی در ایران؛ چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌رو

تأمین نهاده‌های دامی یکی از ارکان اصلی پایداری تولید دام و طیور در ایران است. بدون وجود خوراک باکیفیت و قیمت مناسب، هیچ برنامه‌ای برای خودکفایی گوشت، لبنیات یا مرغ گوشتی پایدار نخواهد بود. در سال‌های اخیر نوسانات ارزی، محدودیت‌های واردات و تغییرات اقلیمی جهانی، آینده‌ی تأمین نهاده‌های دامی را در کشور با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده‌اند. در مقابل، فناوری‌های نوین، بهبود مدیریت زنجیره تأمین و رشد ظرفیت تولید داخلی، فرصت‌هایی تازه برای ایران ایجاد کرده‌اند. در این مقاله، به بررسی وضعیت فعلی، چالش‌ه...

کد خبر: ۲۴۴۴۶۳

تاریخ: ۰۴ آبان ۱۴۰۴ - ۲۱:۲۴

تأمین نهاده‌های دامی یکی از ارکان اصلی پایداری تولید دام و طیور در ایران است. بدون وجود خوراک باکیفیت و قیمت مناسب، هیچ برنامه‌ای برای خودکفایی گوشت، لبنیات یا مرغ گوشتی پایدار نخواهد بود. در سال‌های اخیر نوسانات ارزی، محدودیت‌های واردات و تغییرات اقلیمی جهانی، آینده‌ی تأمین نهاده‌های دامی را در کشور با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده‌اند. در مقابل، فناوری‌های نوین، بهبود مدیریت زنجیره تأمین و رشد ظرفیت تولید داخلی، فرصت‌هایی تازه برای ایران ایجاد کرده‌اند. در این مقاله، به بررسی وضعیت فعلی، چالش‌های آینده و فرصت‌های پیش‌رو در حوزه تأمین نهاده‌های دامی می‌پردازیم.

وضعیت فعلی تأمین نهاده‌های دامی در ایران

ایران یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان نهاده‌های دامی در خاورمیانه است. برآوردها نشان می‌دهد سالانه بیش از ۲۰ میلیون تُن نهاده دامی شامل ذرت، جو، کنجاله سویا و سبوس در کشور مصرف می‌شود. با این حال، حدود ۷۰ درصد از این نیاز از طریق واردات تأمین می‌شود. کشورهای برزیل، آرژانتین، روسیه، قزاقستان و رومانی از مهم‌ترین صادرکنندگان نهاده به ایران هستند.

در سال‌های اخیر، سامانه «بازارگاه» به‌عنوان بستر رسمی توزیع نهاده‌ها بین واردکنندگان، کارخانه‌های خوراک دام و دامداران فعال شده است. با وجود مزایایی همچون شفافیت، این سامانه هنوز درگیر مشکلاتی از جمله تأخیر در تخصیص ارز، نوسانات قیمت، و کمبود موجودی در برخی استان‌هاست.

چالش‌های کلیدی در آینده تأمین نهاده‌ها

۱. نوسانات ارزی و سیاست‌های مالی

وابستگی شدید ایران به واردات نهاده‌های دامی باعث شده کوچک‌ترین تغییر در نرخ ارز، مستقیماً بر قیمت نهایی خوراک دام تأثیر بگذارد. سیاست‌های چندنرخی ارز، تأخیر در تخصیص ارز ترجیحی و تغییرات ناگهانی در سامانه نیما یا مرکز مبادله، همه از عواملی هستند که آینده تأمین نهاده‌ها را غیرقابل پیش‌بینی کرده‌اند.

۲. هزینه‌های لجستیکی و حمل‌ونقل

نهاده‌ها عموماً از بنادر جنوبی و شمالی کشور وارد می‌شوند. افزایش هزینه‌های حمل دریایی، تعرفه‌های بندری و مشکلات زیرساختی در مسیرهای ریلی و جاده‌ای، هزینه تمام‌شده واردات را افزایش داده است. برای مثال، در سال ۱۴۰۳ هزینه حمل هر تُن ذرت از بندر امام تا تهران تا دو برابر افزایش یافت که این امر مستقیماً بر قیمت خوراک دام اثر گذاشت.

۳. تغییرات اقلیمی و بحران جهانی غذا

خشکسالی‌های متوالی در آمریکای جنوبی، جنگ اوکراین و محدودیت صادرات غلات توسط برخی کشورها، بازار جهانی نهاده‌ها را دچار نوسان کرده‌اند. با توجه به وابستگی ایران به واردات، هر بحران جهانی می‌تواند بر تأمین نهاده‌ها در داخل کشور اثر فوری بگذارد. در چنین شرایطی، تنوع‌بخشی به مبادی وارداتی و افزایش ذخایر استراتژیک اهمیتی دوچندان می‌یابد.

۴. کیفیت نهاده‌ها و فسادپذیری

یکی از چالش‌های پنهان، تفاوت کیفیت نهاده‌ها در زمان ورود و زمان مصرف است. در بسیاری از موارد، عدم رعایت اصول نگهداری در انبارها باعث افت کیفیت، کپک‌زدگی یا افزایش رطوبت می‌شود. این مسئله نه‌تنها باعث کاهش ارزش غذایی خوراک می‌گردد، بلکه می‌تواند به بروز بیماری‌های گوارشی در دام و طیور منجر شود.

۵. عدم ثبات در سیاست‌های واردات و قیمت‌گذاری

تغییرات مکرر در قوانین گمرکی، تعرفه‌های واردات، و فرآیندهای ثبت سفارش باعث شده واردکنندگان نتوانند برنامه‌ریزی بلندمدت داشته باشند. این عدم ثبات به‌ویژه در بازار نهاده‌هایی مانند کنجاله سویا و جو دامی بیشتر احساس می‌شود.

فرصت‌های پیش‌رو برای تأمین پایدار نهاده‌ها

۱. توسعه تولید داخلی و کشت قراردادی

یکی از راهکارهای پایدار برای کاهش وابستگی به واردات، حمایت از کشاورزان داخلی در قالب «کشت قراردادی» است. در این مدل، کارخانه‌های خوراک دام یا شرکت‌های تأمین‌کننده، مستقیماً با کشاورزان قرارداد بسته و تولید محصولاتی مانند ذرت علوفه‌ای یا سویا را تضمین می‌کنند. این رویکرد علاوه بر تقویت امنیت غذایی، به پایداری درآمد کشاورزان نیز کمک می‌کند.

۲. استفاده از فناوری‌های هوشمند در مدیریت تأمین

تحول دیجیتال در حوزه کشاورزی و دامپروری می‌تواند آینده تأمین نهاده‌ها را متحول کند. سیستم‌های هوش مصنوعی قادرند الگوهای مصرف نهاده در مناطق مختلف را تحلیل کرده و بر اساس داده‌های اقلیمی و اقتصادی، پیش‌بینی دقیق‌تری از نیاز آینده ارائه دهند.
همچنین فناوری بلاک‌چین می‌تواند شفافیت زنجیره تأمین را افزایش دهد؛ به‌گونه‌ای که منبع هر محموله از مبدأ تا مقصد قابل‌ردیابی باشد و تقلب در کیفیت یا منشأ کاهش یابد.

۳. سرمایه‌گذاری در ذخایر استراتژیک

کشورهایی مانند چین و هند با ذخیره‌سازی استراتژیک نهاده‌ها توانسته‌اند در برابر بحران‌های جهانی مقاومت بیشتری نشان دهند. ایران نیز می‌تواند با افزایش ظرفیت سیلوها، انبارهای استاندارد و بهینه‌سازی چرخه توزیع، از شوک‌های ناگهانی بازار جهانی در امان بماند.

۴. تنوع‌بخشی به مبادی واردات

با توجه به تنش‌های سیاسی و تغییرات اقلیمی، اتکا به چند کشور خاص برای واردات ریسک بالایی دارد. ایران می‌تواند با استفاده از روابط تجاری جدید با کشورهای آسیای میانه، شرق اروپا و شرق آفریقا، تنوع وارداتی خود را افزایش دهد. مسیرهای ریلی جدید مانند اینچه‌برون و چابهار نیز فرصت‌های لجستیکی تازه‌ای در اختیار کشور قرار می‌دهند.

۵. آموزش و آگاهی دامداران

یکی از ارکان پایداری تأمین، آگاهی مصرف‌کنندگان نهایی است. دامداران آگاه می‌توانند با مدیریت دقیق مصرف نهاده، کاهش ضایعات و استفاده از جیره‌های علمی، به کاهش وابستگی کشور کمک کنند. آموزش نحوه نگهداری نهاده‌ها، تنظیم جیره بر اساس نوع دام و بررسی شاخص‌های کیفیت، از مواردی است که باید توسط نهادهای آموزشی و شرکت‌های تأمین‌کننده توسعه یابد.

نقش فناوری و داده در آینده بازار نهاده‌ها

فناوری‌های نوین به‌ویژه در حوزه داده و هوش مصنوعی، نقشی حیاتی در آینده زنجیره تأمین دارند. سامانه‌های تحلیل داده می‌توانند بر اساس حجم بار وارداتی، نرخ حمل‌ونقل و شاخص‌های جهانی، قیمت ذرت دامی و کنجاله سویا را پیش‌بینی کنند.
در ایران نیز برخی شرکت‌ها در حال طراحی پلتفرم‌هایی برای پایش کیفیت نهاده‌ها در بنادر، انبارها و کارخانه‌های خوراک هستند. چنین پلتفرم‌هایی در آینده نزدیک می‌توانند جایگزین فرآیندهای سنتی و پرخطای کنونی شوند.

جمع‌بندی؛ مسیر پایداری در تأمین نهاده‌های دامی

چالش‌های ارزی، لجستیکی و اقلیمی همچنان بزرگ‌ترین موانع تأمین پایدار نهاده‌ها در ایران هستند. با این حال، فرصت‌های ارزشمندی در حوزه فناوری، تولید داخلی و دیپلماسی غذایی پیش‌روی کشور قرار دارد.
برای عبور از بحران‌ها و دستیابی به امنیت غذایی پایدار، سه راهکار کلیدی پیشنهاد می‌شود:

توسعه کشت قراردادی و افزایش تولید داخلی نهاده‌ها

سرمایه‌گذاری در ذخایر استراتژیک و مدیریت هوشمند زنجیره تأمین

همکاری مؤثر میان دولت، بخش خصوصی و شرکت‌های واردکننده برای ثبات بازار

تجارت دانه کیهان یکی از واردکنندگان و تأمین‌کنندگان اصلی نهاده‌های دامی در ایران است که با بهره‌گیری از شبکه گسترده تأمین بین‌المللی و توزیع داخلی، نقش مهمی در تأمین خوراک دام، طیور و آبزیان کشور ایفا می‌کند. این مجموعه با تمرکز بر کیفیت، پایداری و شفافیت در زنجیره تأمین، به‌عنوان یکی از بازیگران کلیدی بازار نهاده‌های دامی ایران شناخته می‌شود.

سوالات متداول

۱. مهم‌ترین چالش در تأمین نهاده‌های دامی ایران چیست؟

وابستگی به واردات و نوسانات ارزی اصلی‌ترین چالش است. تغییر نرخ ارز و مشکلات تخصیص ارز ترجیحی باعث نوسان در قیمت نهاده‌ها می‌شود.

۲. آیا امکان خودکفایی کامل در تولید نهاده‌ها وجود دارد؟

با توجه به محدودیت منابع آبی و زمین، خودکفایی کامل دشوار است؛ اما توسعه کشت قراردادی می‌تواند تا ۴۰ درصد نیاز کشور را پوشش دهد.

۳. سامانه بازارگاه چه نقشی در تأمین نهاده‌ها دارد؟

بازارگاه با هدف شفاف‌سازی فرآیند توزیع راه‌اندازی شده، اما همچنان نیازمند بهبود در بخش زیرساخت و تأمین به‌موقع نهاده‌هاست.

۴. هوش مصنوعی چگونه به بهبود تأمین نهاده‌ها کمک می‌کند؟

هوش مصنوعی می‌تواند با تحلیل داده‌های مصرف، واردات و آب‌وهوا، پیش‌بینی دقیقی از نیاز آینده ارائه دهد و از کمبود یا مازاد جلوگیری کند.