ورود اقتصاد ایران به یک بحران بزرگ

مرتضی افقه
اقتصاددان

یکی از مهم‌ترین و در عین حال پرچالش‌ترین موضوعات اقتصاد ایران در دهه‌های اخیر، مسئله تورم مزمن و ناتوانی دولت‌ها در مهار آن بوده است. تورمی که نه‌تنها قدرت خرید خانوارها را به‌شدت کاهش داده، بلکه به یکی از اصلی‌ترین عوامل بی‌ثباتی اقتصادی و اجتماعی تبدیل شده است. با این حال، بررسی عملکرد دولت سیزدهم نشان می‌دهد که این دولت، در کنار ناتوانی در مهار تورم، رکوردی بی‌سابقه در تشدید آن برجای گذاشته است؛ رکوردی که حتی در مقایسه با دوره‌های پیشین نیز کم‌نظیر است. دولت سیزدهم در حالی سخت‌گیرانه‌ترین سیاست‌ها را در قبال دستمزد کارگران، حقوق کارمندان و مستمری بازنشستگان اعمال کرد که هم‌زمان، در حوزه‌هایی که مستقیماً به سیاست‌گذاری‌های خود دولت مربوط می‌شد، مجموعه‌ای از تصمیمات تورم‌زا و گران‌ساز را در دستور کار قرار داد. نتیجه این رویکرد دوگانه، امروز به‌وضوح در زندگی روزمره مردم قابل مشاهده است؛ افزایش افسارگسیخته قیمت‌ها، کاهش سطح رفاه عمومی و گسترش فقر در بخش‌های وسیعی از جامعه. نکته قابل تأمل آن است که اگرچه تورم یک معضل دیرپا در اقتصاد ایران بوده و دولت‌های مختلف، چه اصلاح‌طلب و چه اصولگرا، در کنترل آن چندان موفق عمل نکرده‌اند، اما در هیچ دوره‌ای، نرخ تورم به شکلی پایدار از مرز ۵۰ درصد عبور نکرده بود. این در حالی است که در دوره دولت سیزدهم، اقتصاد ایران شاهد بدترین عملکرد تورمی پس از انقلاب شد؛ عملکردی که نه‌تنها ریشه در عوامل ساختاری اقتصاد داشت، بلکه به‌طور مستقیم تحت تأثیر تصمیمات سیاستی دولت نیز قرار گرفت. در این میان، نقش جریان خاصی از اقتصاددانان و سیاست‌گذاران که همواره بر طبل «گران‌سازی» به‌عنوان راه‌حل نهایی مشکلات اقتصادی می‌کوبند، غیرقابل انکار است. این طیف، فارغ از آن‌که کدام دولت بر سر کار است یا اقتصاد کشور در چه شرایطی قرار دارد، نسخه‌ای واحد تجویز می‌کنند: افزایش قیمت‌ها. برای آن‌ها تفاوتی ندارد که فشار این سیاست‌ها بر دوش چه گروه‌هایی از جامعه می‌افتد یا پیامدهای اجتماعی و سیاسی آن چیست. متأسفانه تجربه نشان داده که دولت‌های مختلف نیز، با وجود تفاوت‌های ظاهری و گفتمانی، در عمل توصیه‌های این جریان را به‌کار بسته‌اند. اقتصاددانان دست‌راستی ایران، به‌طور کلی تنها یک متغیر را در تحلیل‌های خود برجسته می‌کنند: «قیمت». در نگاه آن‌ها، هر جا مشکلی بروز کند، افزایش قیمت‌ها راه‌حل است؛ گویی اقتصاد مجموعه‌ای تک‌بعدی است که با دستکاری قیمت‌ها می‌توان همه معضلات آن را حل کرد. این در حالی است که واقعیت اقتصاد ایران امروز، بسیار پیچیده‌تر از چنین تحلیل‌های ساده‌انگارانه‌ای است. اقتصاد ایران در حال حاضر با یک «ابر‌تورم از سمت عرضه» مواجه است. به بیان دیگر، این افزایش تقاضا نیست که موتور تورم را روشن نگه داشته، بلکه افزایش هزینه‌های تولید، کمبود نهاده‌ها، محدودیت‌های ارزی، تحریم‌ها و اختلال در زنجیره تأمین است که تورم تولیدکننده را به تورم مصرف‌کننده تبدیل کرده است.