به گزارش تجارت آنلاین به نقل از ایسنا، با نزدیک شدن فصل سرما، بار دیگر موضوع ناترازی گاز در ایران به یکی از نگرانیهای اصلی بخش انرژی تبدیل شده، آسیب به بخشی از تاسیسات فرآورش گاز در جریان جنگ ۴۰ روزه و محدودیت ظرفیت تامین، شرایط زمستان امسال را دشوارتر کرده است. مسئولین پیشبینی از کسری ۴۳۰ میلیون مترمکعبی گاز در سال جاری و احتمال دشواری تامین گاز در تعدادی از استانهای کشور خبر دادهاند. در همین شرایط، مقامهای کشور از خانوارها خواستهاند مصرف گاز خود را کاهش دهند.
بر اساس گزارشات حدود ۳۰ درصد از مصرف گاز ایران به بخش خانگی و تجاری اختصاص دارد که این مقدار در فصول سرد سال تا ۸۰ درصد افزایش می باید، مسئله اینجاست که میزان گاز مصرفی یک خانه فقط به تعداد بخاریها، پکیج یا مدت روشن بودن وسایل گرمایشی بستگی ندارد؛ بلکه ساختمان نیز در تعیین میزان مصرف نقش دارد. در واقع، هرچه ساختمان گرمای بیشتری از دست بدهد، سیستم گرمایشی باید انرژی بیشتری برای حفظ دمای مطلوب تولید کند.
عایقکاری، نخستین قدم برای کاهش مصرف گاز
یکی از مهمترین عوامل اتلاف انرژی در ساختمانها، انتقال حرارت از طریق دیوارها، سقف و کف است. در ساختمانهایی که بدون عایق حرارتی مناسب ساخته شدهاند، گرمای تولیدشده توسط وسایل گرمایشی بهسرعت به محیط بیرون منتقل میشود و سیستم گرمایشی برای حفظ دمای مطلوب باید مدت بیشتری فعالیت کند. این در حالی است که استفاده از مصالحی مانند پشم سنگ، پلیاستایرن و پلییورتان در لایههای عایق دیوار و سقف میتواند انتقال حرارت را کاهش دهد.

پنجرهها؛ یکی از مسیرهای اصلی هدررفت گرما
پنجرهها نیز نقش مهمی در اتلاف انرژی دارند. در ساختمانهایی که از پنجرههای تکجداره یا قابهای غیراستاندارد استفاده میکنند، انتقال حرارت و ورود هوای سرد میتواند بخش قابل توجهی از انرژی گرمایشی را هدر دهد. استفاده از پنجرههای دوجداره، شیشههای کمگسیل و قابهای دارای شکست حرارتی میتواند این انتقال را کاهش دهد. در کنار آن، درزبندی صحیح اطراف پنجرهها و درهای خارجی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا حتی پنجرهای با کیفیت بالا، در صورت نصب غیراصولی، نمیتواند مانع ورود هوای سرد شود. از طرف دیگر، ساختمان باید تهویه کافی و کنترلشده داشته باشد. عایقکاری و درزبندی به معنای حذف تهویه نیست؛ زیرا تهویه نامناسب میتواند کیفیت هوای داخل و ایمنی ساکنان را به خطر بیندازد.

نقشه ساختمان و جهت جغرافیایی هم در مصرف گاز مؤثرند
تأثیر معماری بر مصرف انرژی به مصالح و تجهیزات محدود نمیشود. جهت قرارگیری ساختمان، محل پنجرهها، شکل هندسی بنا و نحوه توزیع فضاهای داخلی نیز میتوانند میزان نیاز به گرمایش را تغییر دهند. برای مثال، ساختمانی با سطح خارجی زیاد و شکستگیهای متعدد در نما، در شرایط یکسان معمولا مسیرهای بیشتری برای انتقال گرما به محیط بیرون دارد. در مقابل، ساختمانهایی با فرم فشردهتر و نسبت سطح پوسته به حجم کمتر، از نظر کاهش اتلاف حرارت وضعیت مناسبتری دارند. جهت ساختمان نیز اهمیت دارد. در ایران که در نیمکره شمالی قرار دارد، طراحی مناسب نمای جنوبی و پنجرهها میتواند امکان بهرهگیری از تابش خورشید در فصل زمستان را فراهم کند. این روش که «گرمایش غیرفعال خورشیدی» نام دارد، بخشی از انرژی مورد نیاز ساختمان را بدون مصرف مستقیم گاز تامین میکند، در طراحی داخلی نیز میتوان با تفکیک حرارتی فضاها، گرمایش اتاقهای پرکاربرد را از بخشهایی که کمتر استفاده میشوند جدا کرد. به این ترتیب، نیازی نیست تمام قسمتهای یک ساختمان همزمان و با یک شدت گرم شوند.

پژوهشهای علمی چه میگویند؟
اهمیت کیفیت ساخت در مصرف انرژی فقط یک فرضیه مهندسی نیست و در پژوهشهای انجامشده در ایران نیز مورد بررسی قرار گرفته است، در مقالهای با عنوان «اطلس نیاز گرمایشی ساختمانهای مسکونی ایران» که در سال ۲۰۲۱ در نشریه علمی Building Simulation منتشر شده، پژوهشگران با بررسی اطلاعات آماری، پرسشنامههای مربوط به ۵۰۰ ساختمان و شبیهسازی یک ساختمان مرجع در اقلیمهای مختلف کشور، میزان نیاز گرمایشی ساختمانهای ایران را ارزیابی کردهاند، در سردترین مرکز استان بررسیشده، میانگین شاخص ۲۶.۳ مترمکعب و در گرمترین مرکز استان ۲.۲ مترمکعب به ازای هر مترمربع در سال گزارش شده است. این اختلاف نشان میدهد شرایط اقلیمی و ویژگیهای ساختمان تا چه اندازه میتوانند بر نیاز گرمایشی اثر بگذارند. البته این ارقام شاخص مصرف گرمایشاند و نباید بدون توجه به تفاوت آبوهوا، بهعنوان مقایسه مستقیم کیفیت ساختمانهای دو شهر تفسیر شوند.
در پژوهشی دیگر که در سال ۲۰۲۵ در نشریه Buildings منتشر شده، محققان با استفاده از ۱۷۲۸ سناریوی شبیهسازی، عملکرد انرژی ساختمانهای مسکونی تهران را براساس ویژگیهای پوسته خارجی، نوع پنجره، شرایط سکونت و نحوه مجاورت سطوح ساختمان بررسی کردهاند. نتایج نشان میدهد جهت ساختمان و میزان تماس دیوارها و عایقکاری میتوانند حدود ۱۱ تا ۳۹ درصد مصرف انرژی کاهش دهد. همچنین کاهش ضریب انتقال حرارت دیوار خارجی در مدلهای مورد بررسی، حدود ۵ تا ۱۰ درصد کاهش مصرف کل انرژی ساختمان را به همراه داشته است.
آیا مقررات ساختمانسازی ایران به این موضوع توجه کردهاند؟
در ایران برای کاهش مصرف انرژی ساختمانها مقررات مشخصی وجود دارد. مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان با عنوان «مدیریت انرژی در ساختمان»، ضوابط مرتبط با پوسته حرارتی، عایقکاری، تجهیزات گرمایشی و سرمایشی و عملکرد انرژی ساختمان را تعیین میکند، در ویرایش پنجم این مبحث که در سال ۱۴۰۴ منتشر شده، موضوعاتی مانند روش تجویزی، شبیهسازی عملکرد انرژی، پایش مصرف و بهینهسازی ساختمانهای موجود نیز مورد توجه قرار گرفته است.
با این حال، چالش اصلی در این حوزه تنها تدوین مقررات نیست؛ بلکه میزان رعایت و نظارت بر اجرای آنهاست. اگر در نقشه ساختمان عایق حرارتی پیشبینی شود اما در مرحله ساخت از مصالح نامناسب استفاده شود یا اجرای عایق ناقص باشد، ساختمان در عمل به عملکرد انرژی مورد انتظار نخواهد رسید. از سوی دیگر، بخش بزرگی از ساختمانهای موجود کشور با استانداردهای جدید انرژی ساخته نشدهاند. بنابراین، اصلاح شیوه ساخت ساختمانهای جدید بهتنهایی برای کاهش مصرف گاز کافی نیست و بازسازی ساختمانهای قدیمی نیز باید در اولویت قرار گیرد.

کاهش مصرف ساختمانها چه تاثیری بر ناترازی گاز دارد؟
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که اثر بهینهسازی ساختمانها در مقیاس ملی بررسی شود، برای مثال، اگر سهم بخش خانگی و تجاری را بهطور فرضی ۳۰ درصد از مصرف سالانه گاز کشور در نظر بگیریم، کاهش ۱۵ درصدی مصرف این بخش میتواند معادل ۴.۵ درصد از کل مصرف سالانه گاز کشور صرفهجویی ایجاد کند، در کوتاهمدت، اقداماتی مانند درزبندی پنجرهها، عایقکاری لولههای آب گرم، تنظیم تجهیزات گرمایشی و اصلاح سیستمهای فرسوده میتوانند به کاهش مصرف کمک کنند. در بلندمدت نیز عایقکاری دیوار و سقف، تعویض پنجرهها، اصلاح نقشههای معماری و الزام به رعایت استانداردهای انرژی در ساختوساز اهمیت بیشتری پیدا میکنند. البته این محاسبه یک سناریوی ساده است و به معنای پیشبینی قطعی صرفهجویی نیست. همچنین تمام مصرف خانگی و تجاری مربوط به گرمایش فضا نیست و بخشی از آن برای آب گرم و پختوپز استفاده میشود.
در شرایطی که ایران برای تامین گاز در فصل زمستان با محدودیت روبهرو است، بهینهسازی ساختمانها میتواند علاوه بر کاهش هزینه خانوارها، بخشی از فشار تقاضا بر شبکه گاز را نیز کاهش دهد. در نهایت، مقابله با مصرف بالای انرژی در ساختمانها تنها با توصیه به مردم برای کمتر روشن کردن وسایل گرمایشی امکانپذیر نیست. بخشی از راهحل، ساخت ساختمانهایی است که گرما را بهتر حفظ کنند و برای تأمین دمای آسایش به انرژی کمتری نیاز داشته باشند، شاید برای کاهش مصرف گاز، پیش از آنکه از مردم بخواهیم خانههایشان را کمتر گرم کنند، باید خانههایی بسازیم که گرمای خود را کمتر از دست بدهند.
ساختمانهای فرسوده، ظرفیت پنهان صرفهجویی در مصرف گاز
یکی از چالشهای اصلی کاهش مصرف انرژی در بخش ساختمان، وضعیت بناهایی است که پیش از تدوین و اجرای ضوابط جدید بهرهوری انرژی ساخته شدهاند. در حالی که مقررات جدید ساختمانسازی بر عایقکاری حرارتی و کاهش اتلاف انرژی تاکید دارند، بخش قابل توجهی از ساختمانهای موجود کشور همچنان از نظر کیفیت پوسته خارجی، نوع پنجرهها و سیستمهای گرمایشی با استانداردهای امروز فاصله دارند. در چنین ساختمانهایی، حتی استفاده از تجهیزات گرمایشی نسبتا جدید نیز لزوماً به کاهش قابل توجه مصرف گاز منجر نمیشود؛ زیرا بخشی از گرمای تولیدشده پیش از آنکه به آسایش حرارتی ساکنان کمک کند، از طریق دیوارها، سقف، کف و پنجرهها به محیط بیرون منتقل میشود.
به همین دلیل، بهینهسازی مصرف انرژی نباید صرفا به ساختمانهای جدید محدود شود. عایقکاری دیوارها و سقف، تعویض پنجرههای فرسوده، درزبندی منافذ و اصلاح سیستمهای گرمایشی در ساختمانهای قدیمی میتواند ظرفیت قابل توجهی برای کاهش تقاضای گاز ایجاد کند. البته اجرای این اقدامات به شرایط فنی بنا، هزینه بازسازی و وضعیت مالکیت ساختمان بستگی دارد. در ساختمانهای آپارتمانی نیز تصمیمگیری درباره عایقکاری نمای خارجی یا سقف ممکن است به توافق میان مالکان نیاز داشته باشد. بنابراین، برنامهریزی برای بهسازی انرژی ساختمانهای موجود باید بهعنوان بخشی از سیاست مدیریت مصرف گاز مورد توجه قرار گیرد.
هزینههایی که مانع افزایش مشارکت میشود!
با وجود مزایای عایقکاری و کاهش اتلاف حرارت، یکی از موانع گسترش این اقدامات، هزینه اولیه اجرای آنهاست. عایقکاری دیوارهای خارجی، اصلاح سقف، نصب پنجرههای دوجداره و بهسازی سیستمهای گرمایشی به سرمایهگذاری نیاز دارد؛ هزینهای که ممکن است برای بسیاری از خانوارها، بهویژه در ساختمانهای قدیمی، قابل توجه باشد. در واقع، اگرچه این اقدامات میتوانند در بلندمدت هزینه انرژی خانوار را کاهش دهند، اما پرداخت هزینه اولیه همچنان یکی از موانع اصلی اجرای آنهاست.
از سوی دیگر، پایین بودن نسبی قیمت انرژی برای برخی مشترکان در مقایسه با هزینه اجرای پروژههای بهینهسازی، میتواند انگیزه اقتصادی سرمایهگذاری در عایقکاری را کاهش دهد. به بیان دیگر، ممکن است خانوار از نظر فنی امکان کاهش مصرف گاز را داشته باشد، اما صرفهجویی مالی حاصل از این اقدام در کوتاهمدت برای جبران هزینه اولیه کافی نباشد. به همین دلیل، سیاستهای حمایتی مانند ارائه تسهیلات کمبهره، کمکهزینه عایقکاری، مشوقهای مالی و طرحهای بازسازی انرژی ساختمان میتوانند نقش مهمی در افزایش مشارکت خانوارها داشته باشند. در چنین شرایطی، بهینهسازی ساختمان تنها یک توصیه برای مصرفکننده نخواهد بود، بلکه به یک برنامه اقتصادی قابل اجرا تبدیل میشود.
سیاستگذاری فراتر از توصیههای عمومی برای کاهش مصرف
کاهش مصرف گاز در ساختمانها صرفا منفعتی برای خانوارها ندارد، بلکه میتواند به کاهش فشار بر شبکه سراسری گاز و آزاد شدن بخشی از ظرفیت عرضه برای نیروگاهها و صنایع نیز کمک کند. از این منظر، سرمایهگذاری در بهینهسازی ساختمانها را میتوان نوعی سرمایهگذاری در امنیت انرژی کشور دانست. با این حال، دستیابی به چنین هدفی نیازمند سیاستگذاری فراتر از توصیههای عمومی برای کاهش مصرف است.
دولت میتواند از طریق تدوین برنامههای مشخص برای بهسازی ساختمانهای موجود، ارائه تسهیلات مالی، حمایت از تولید مصالح عایق استاندارد و تقویت نظارت بر اجرای مقررات ملی ساختمان، زمینه کاهش اتلاف انرژی را فراهم کند. همچنین استفاده از سازوکارهایی مانند گواهی عملکرد انرژی ساختمان میتواند به شفافتر شدن وضعیت مصرف انرژی در بازار مسکن کمک کند. در این چارچوب، خریداران و مستاجران نیز میتوانند هنگام انتخاب ملک، علاوه بر موقعیت مکانی و امکانات ساختمان، به کیفیت عایقکاری و هزینه احتمالی گرمایش آن توجه کنند.
نکته مهم این است که هزینه بهینهسازی انرژی نباید صرفا بر دوش خانوارها قرار گیرد؛ زیرا بخش مهمی از ساختمانهای پرمصرف، نتیجه الگوی ساختوساز گذشته و ضعف در اجرای الزامات فنی بودهاند. بنابراین، ترکیبی از نظارت مؤثر بر ساختمانهای جدید و حمایت مالی از اصلاح ساختمانهای قدیمی میتواند مسیر پایدارتری برای کاهش مصرف گاز ایجاد کند.